Kopalnia Saturn w Czeladzi przekształca warsztaty mechaniczne w kryty basen

Kopalnia Saturn w Czeladzi wkracza w kolejną fazę spektakularnej transformacji postindustrialnej. Historyczny gmach dawnych warsztatów mechanicznych przy ulicy Dehnelów, który przez blisko trzy dekady od wygaszenia wydobycia pozostawał w stanie zaawansowanej ruiny, przechodzi gruntowną metamorfozę. Miejski Zarząd Gospodarki Komunalnej w Czeladzi zawarł umowę na realizację robót budowlanych, w ramach których zabytkowa hala z przełomu XIX i XX wieku zostanie zaadaptowana na nowoczesny, całoroczny kryty basen. Przedsięwzięcie stanowi rzadki w polskiej inżynierii przykład bezpośredniego wpisania technologii basenowej w autentyczną, ceglaną tkankę architektury kopalnianej.

Projekt jest formalnie prowadzony pod nazwą „Adaptacja budynku byłych warsztatów mechanicznych Kopalni Saturn na cele rozwojowe regionu” i stanowi kluczowy element szerszej strategii miejskiej „Kopalnia Saturn – Przestrzeń nowych możliwości”. Realizacja odpowiada na wieloletni brak krytej pływalni w Czeladzi, a zarazem chroni przed bezpowrotnym zniszczeniem jeden z ostatnich zdegradowanych budynków dawnego zakładu górniczego.

Od przemysłowego zaplecza do degradacji: historia obiektu przy ul. Dehnelów

Powstanie warsztatów mechanicznych nierozerwalnie wiąże się z historią Kopalni Saturn, której intensywny rozwój przypadał na koniec XIX stulecia pod zarządem Towarzystwa Górniczo-Przemysłowego „Saturn”, utworzonego przez łódzkich przemysłowców, m.in. Karola Scheiblera i Alfreda Biedermanna. Wzniesiony około 1900 roku ceglany gmach warsztatów pełnił kluczową rolę w utrzymaniu ruchu zakładu: to tutaj naprawiano maszyny wydobywcze, pompy odwadniające oraz tabor dołowy.

Kres przemysłowej eksploatacji nastąpił w 1996 roku, gdy kopalnia zakończyła wydobycie węgla kamiennego. Podczas gdy sąsiednie gmachy – w tym dawna elektrownia kopalniana oraz cechownia – z czasem zyskały nowe funkcje i wsparcie konserwatorskie, opuszczone warsztaty mechaniczne stopniowo popadały w ruinę. Brak pokrycia dachowego, postępująca erozja stuletnich zapraw wapiennych oraz zawilgocenie konstrukcji nośnej sprawiły, że obiekt znalazł się w stanie zagrożenia katastrofą budowlaną. Dopiero pozyskanie funduszy strukturalnych pozwoliło władzom Czeladzi na sformułowanie kompleksowego programu ratunkowego.

Inżynieria w zabytkowej tkance: 25-metrowa niecka w murach z 1900 roku

Koncepcję architektoniczną adaptacji opracowała Pracownia Projektowa AiM pod kierunkiem architekta Arkadiusza Miśkiewicza. Głównym założeniem projektu jest symbioza dwóch odmiennych języków formalnych: surowego, industrialnego historyzmu oraz współczesnej, transparentnej kubatury.

Sercem inwestycji będzie główna hala basenowa zlokalizowana bezpośrednio w zabytkowym korpusie warsztatów mechanicznych. W jej wnętrzu zaplanowano nieckę o wymiarach 25,00 m długości oraz 9,70 m szerokości, mieszczącą 4 tory pływackie wraz z blokami startowymi do skoków. Obiekt w pełnym wymiarze uwzględnia dostępność dla osób z niepełnosprawnościami – projekt obejmuje montaż specjalistycznego podnośnika basenowego, bezprogowe ciągi komunikacyjne oraz dedykowane węzły sanitarne.

Wprowadzenie środowiska basenowego do stuletniego budynku ceglanego stanowiło bezprecedensowe wyzwanie inżynieryjne. Specyfika mikroklimatu krytej pływalni – stała wilgotność względna powietrza na poziomie 55–65% oraz obecność oparów chloru – wymusiła zastosowanie zaawansowanych rozwiązań z zakresu fizyki budowli. Projekt zakłada oczyszczenie i spoinowanie historycznego lica ceglanego, wykonanie głębokiego podbicia fundamentów oraz odtworzenie stalowej więźby dachowej z pełną izolacją paroszczelną. Wentylacja mechaniczna oparta na centralach z odzyskiem ciepła i funkcją osuszania ma za zadanie zapobiec kondensacji pary wodnej na wewnętrznych powierzchniach zabytkowych ścian, eliminując ryzyko korozji biologicznej cegły i destrukcji spoin.

Nowe skrzydło rekreacyjne, solanki i strefa saun

Podczas gdy historyczna hala mieści funkcję sportową, program rekreacyjny został ulokowany w nowo dobudowanym, przeszklonym skrzydle. Architekci zrezygnowali z historyzującego naśladownictwa na rzecz prostej, nowoczesnej formy, która kontrastuje z czerwonym klinkierem zabytku.

W dobudowanej strefie rekreacyjnej zaplanowano:

• Mniejszy basen rekreacyjny zaopatrzony w stacje hydromasażu oraz bicze wodne,
• Zespół wanien jacuzzi, w tym specjalistyczne jacuzzi z solanką,
• Kompleks saunowy obejmujący saunę suchą (fińską) oraz łaźnię parową,
• Strefę schładzania z balią z zimną wodą, natryskami wrażeń i salą wypoczynku.

Takie rozplanowanie funkcji pozwala oddzielić trening pływacki w hali historycznej od części wypoczynkowej, zapewniając optymalne warunki akustyczne i termiczne w obu przestrzeniach.

Finansowanie, wykonawca i harmonogram prac: 23,2 mln zł z FST

Postępowanie przetargowe na wyłonienie generalnego wykonawcy robót budowlanych prowadził Miejski Zarząd Gospodarki Komunalnej w Czeladzi. Oficjalne podpisanie umowy nastąpiło 7 lutego 2025 roku. Wykonawcą kontraktu została wybrana spółka Milimex S.A. z Siemianowic Śląskich. Wartość robót budowlanych ustalono w umowie na kwotę 23 195 567,94 zł brutto.

Aż 85% kosztów inwestycji pokrywa dofinansowanie ze środków Unii Europejskiej w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji (FST), alokowanego w regionalnym programie Fundusze Europejskie dla Śląskiego 2021–2027. Pozostałą część nakładów zabezpieczyła Gmina Czeladź w ramach wkładu własnego.

Z uwagi na skomplikowany stan techniczny odkrywanych elementów konstrukcyjnych i konieczność wykonywania prac pod ścisłym nadzorem konserwatorskim, harmonogram inwestycji przewiduje zakończenie prac budowlano-instalacyjnych oraz oddanie obiektu do użytku w 2027 roku.

Kopalnia Saturn wzorcem transformacji postindustrialnej

Adaptacja warsztatów mechanicznych na krytą pływalnię dopełnia wieloletni proces rewitalizacji dawnej Kopalni Saturn, czyniąc z Czeladzi jeden z najciekawszych ośrodków rekultywacji dziedzictwa przemysłowego w województwie śląskim. W bezpośrednim sąsiedztwie realizowanego basenu funkcjonują już zrewitalizowane obiekty pokopalniane:

• Dawna elektrownia, przekształcona w Galerię Sztuki Współczesnej „Elektrownia” (będącą ważnym punktem Szlaku Zabytków Techniki),
• Zabytkowa cechownia, adaptowana na Postindustrialne Centrum Dziedzictwa Górnictwa Węglowego – siedzibę Muzeum Saturn oraz filii biblioteki miejskiej,
• Dawne warsztaty elektryczne i transformatorownia, mieszczące Centrum Usług Społecznościowych i Aktywności Lokalnej (CUSAL).

Wprowadzenie funkcji sportowo-rekreacyjnej w mury warsztatów mechanicznych zamyka układ urbanistyczny dawnej kopalni, łącząc wymiar ochrony dziedzictwa technicznego z codziennymi potrzebami mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego.