Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu przeprowadzi termomodernizację zabytkowej Biblioteki Uniwersyteckiej

Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu rozpoczyna realizację strategicznego projektu, którego celem jest kompleksowa termomodernizacja zabytkowego gmachu Biblioteki Uniwersyteckiej. Inwestycja łącząca rygorystyczne wymogi ochrony dziedzictwa powojennego modernizmu z zaawansowanymi technologiami odnawialnych źródeł energii (OZE) pochłonie ponad 34 miliony złotych, z czego przeszło 17,4 miliona złotych stanowi bezzwrotne dofinansowanie z Funduszu Spójności Unii Europejskiej. Przedsięwzięcie realizowane na toruńskich Bielanach ma nie tylko wyeliminować potężne straty ciepła w jednym z najbardziej energochłonnych obiektów uniwersyteckich, lecz także dowieść, że zabytkowa architektura z lat 70. XX wieku może spełniać wyśrubowane kryteria zrównoważonego budownictwa XXI wieku. Biblioteka Uniwersytecka UMK zyska nowoczesną powłokę termiczną, własną mikroelektrownię słoneczną oraz zoptymalizowane systemy klimatyzacyjne, zachowując przy tym swój unikatowy profil architektoniczny.

Historyczny modernizm i unijne wsparcie: finansowanie w ramach programu FENiKS

Zespół budynków miasteczka akademickiego UMK na Bielanach stanowi jedno z najwybitniejszych osiągnięć powojennej architektury modernistycznej w Europie Środkowej. Zaprojektowany pod kierunkiem doc. dr. hab. inż. arch. Ryszarda Karłowicza (Pracownia S-77 Politechniki Warszawskiej) i wzniesiony w latach 1967–1973 z okazji jubileuszu 500-lecia urodzin Mikołaja Kopernika, kampus stał się symbolem nowoczesnej myśli urbanistycznej. Sam budynek Biblioteki Głównej, stworzony według projektu architekta Witolda Benedeka, wyróżnia się monumentalną, przeszkloną bryłą i wyrazistym detalem elewacyjnym. W 2020 roku cały kompleks bielański został oficjalnie wpisany do rejestru zabytków województwa kujawsko-pomorskiego. Status ten oznacza, że wszelkie interwencje budowlane muszą być ściśle uzgadniane z Miejskim Konserwatorem Zabytków w Toruniu.

Ochrona konserwatorska przez lata stanowiła barierę technologiczną dla tradycyjnych metod ocieplania. Rozwiązanie przyniosło pozyskanie funduszy z programu Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko 2021–2027 (FENiKS). Projekt zatytułowany „Poprawa efektywności energetycznej w zabytkowym budynku Biblioteki Uniwersyteckiej UMK w Toruniu wraz z instalacją OZE” uzyskał wsparcie w ramach Działania FENX.01.01 Efektywność energetyczna, nadzorowanego przez Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW). Wkład własny w przedsięwzięcie Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu zabezpieczył ze środków własnych, w tym z transzy obligacji Skarbu Państwa przekazanych polskim uczelniom wyższym.

Zestawienie nakładów: Biblioteka Uniwersytecka i Rektorat w programie modernizacji

Modernizacja biblioteki stanowi część szerszego programu dekarbonizacji toruńskiego kampusu, obejmującego równolegle gmach Rektoratu UMK. Poniższa tabela przedstawia szczegółowy bilans finansowy i harmonogram obu powiązanych przedsięwzięć na podstawie dokumentacji wykonawczej oraz umów o dofinansowanie.

Dane: Portal informacyjny UMK / Dokumentacja FENiKS NFOŚiGW

Zgodnie z szacunkami pionu technicznego UMK, głęboka termomodernizacja obu budynków pozwoli uczelni zmniejszyć koszty zużycia energii o kilkaset tysięcy złotych rocznie, znacząco redukując ślad węglowy całej instytucji.

Nowoczesne technologie i OZE w zabytkowych murach: fotowoltaika, izolacja i mikroklimat

Opracowanie kompleksowej dokumentacji projektowej powierzono poznańskiej pracowni Archimedia Architekci & Inżynierowie, której właścicielem jest dr inż. arch. Krzysztof Janus. Umowa na przygotowanie projektu budowlanego została uroczyście podpisana 15 lipca 2025 roku. Zadaniem architektów było zaprojektowanie rozwiązań technicznych, które drastycznie podniosą parametry energetyczne budynku bez naruszenia oryginalnych proporcji i podziałów elewacji.

Zakres prac obejmuje całkowitą wymianę wyeksploatowanej stolarki okiennej na zaawansowane pakiety trzyszybowe o niskim współczynniku przenikania ciepła, precyzyjnie odwzorowujące historyczny rysunek profili. Ściany zewnętrzne oraz stropy zostaną docieplone przy użyciu nowoczesnych materiałów termoizolacyjnych, a wierzchnią warstwę utworzą nowe okładziny elewacyjne, spełniające wytyczne konserwatorskie.

Kluczowym elementem transformacji gmachu jest implementacja odnawialnych źródeł energii. Na dachu Biblioteki Uniwersyteckiej zostanie zamontowana instalacja fotowoltaiczna o mocy 50 kWp. W połączeniu z nowoczesnymi agregatami kumulującymi i odzyskującymi energię ze środowiska, instalacja pozwoli na wyprodukowanie około 131 tys. kWh czystej energii elektrycznej rocznie. Równie istotna jest wymiana wewnętrznych systemów wentylacji mechanicznej i klimatyzacji. W przypadku biblioteki akademickiej system HVAC musi spełniać rygorystyczne normy wilgotności i temperatury powietrza, niezbędne do bezterminowego zabezpieczenia zbiorów specjalnych, manuskryptów oraz starodruków przed degradacją biologiczną i termiczną.

Logistyka na Bielanach: ochrona księgozbioru i funkcjonowanie biblioteki podczas prac

Realizacja inwestycji w obiekcie gromadzącym ponad trzy miliony woluminów i odwiedzanym codziennie przez setki studentów oraz naukowców wymaga precyzyjnej koordynacji logistycznej. Nadzór nad uniwersyteckim zespołem koordynującym modernizację sprawuje prorektorka ds. promocji i współpracy z otoczeniem społeczno-gospodarczym, dr hab. Joanna Kucharzewska, prof. UMK. Nadzór nad procesami finansowo-administracyjnymi prowadzi prorektor ds. kadrowych i polityki finansowej, dr hab. Radosław Sojak, prof. UMK, we współpracy z kanclerz UMK mgr Karoliną Sokalską.

Władze uczelni przyjęły zasadę etapowania robót budowlanych, których zasadnicza faza potrwa około 18 miesięcy, aby uniknąć konieczności całkowitego zamknięcia placówki. Część księgozbioru została już przeniesiona do zewnętrznych i wydziałowych magazynów buforowych.

– Zakładamy, że każdy z remontów potrwa minimum 1,5 roku – podkreśla prorektor prof. Radosław Sojak. – To dosyć długi okres ekstraordynaryjnego funkcjonowania wszystkich, którzy w tych budynkach pracują. Z drugiej strony trzeba pamiętać o kwestiach związanych z bezpieczeństwem informatycznym, danych, z RODO. W większości już znaleźliśmy takie miejsca na uniwersytecie, gdzie będziemy mogli je składować z możliwością dostępu. Może się jednak okazać, że na książkę trzeba będzie poczekać nieco dłużej niż obecnie. Podczas poprzedniej modernizacji, która była mniej kompleksowa, bibliotekę na trzy tygodnie zamknięto. Naszą ambicją jest, żeby mimo większego skomplikowania remontu, nie wyłączać jej z użytkowania w ogóle.

Projekt przewiduje ponadto likwidację barier architektonicznych. W ramach modernizacji powstanie nowa zewnętrzna pochylnia dla osób ze szczególnymi potrzebami, przebudowane zostaną węzły higieniczno-sanitarne, a ciągi komunikacyjne zyskają pełną dostępność dla osób poruszających się na wózkach. Dla zapewnienia pełnej transparentności Biblioteka Uniwersytecka uruchomiła dedykowany portal informacyjny oraz bezpośredni kanał kontaktowy dla użytkowników.

Zielona transformacja dziedzictwa: modelowy przykład dla polskiego szkolnictwa wyższego

Przedsięwzięcie realizowane przez Uniwersytet Mikołaja Kopernika w Toruniu wykracza poza standardowy remont infrastruktury akademickiej. Wpisuje się ono wprost w założenia Europejskiego Zielonego Ładu oraz strategię zrównoważonego rozwoju miast. Doświadczenia płynące z modernizacji Biblioteki Uniwersyteckiej UMK dowodzą, że wymogi ochrony konserwatorskiej nie muszą stać w sprzeczności z dekarbonizacją i generowaniem zielonej energii. Dzięki umiejętnemu wykorzystaniu funduszy FENiKS oraz precyzyjnemu projektowaniu architektonicznemu toruński ośrodek staje się wzorcowym przykładem odpowiedzialnej adaptacji powojennego dziedzictwa kulturowego do wyzwań współczesnego kryzysu klimatycznego.